O suplemento Contexto do Xornal de Galicia dedicou onte as súas páxinas ao futuro da lingua. Deixámosvos aquí as ligazóns aos seus artigos:
Lingua e autonomía: a lenta forxa do consenso
Da convivencia á ‘guerra’ docente
Aprendermos en galego? Ahora ya no toca
Vinte e catro horas no país da lingua
Hoxe, 7 de xaneiro, lembrando o 60º cabodano da morte de Castelao, traemos un artigo de Francisco Calo, publicado en Xornal de Galicia
O CERNE É A LINGUA
Francisco Calo Lourido
No Madrid de 1931, Otero Pedrayo matinaba sobre unha Galicia derrotada e morta e procuraba os vieiros da súa resurrección, vieiros que deberían necesariamente pasar por un galeguismo –en canto “integridade do ser e da alma galega”– superado pola galeguidade, é dicir, pola “completa e harmoniosa exaltación dos valores galegos”. O patriarca tiña moi claros cales eran eses valores e enumerounos: “A lingua, o primeiro. A lingua, forma psicolóxica da Raza, ten de ser a primeira obrigación de todos. Pois co uso e cultivo cotidián chegarase axiña ao punto de unanimidade mínimo para que a galeguidade sexa a fórmula completa das arelas de tódolos galegos. Pénsese que ao caer a lingua cae tamén a vida galega. E sen teimar ningunha frase heroica, atendendo ao mandado da conciencia histórica, podemos asegurar ser mellor unha Galicia pobre falando galego que unha Galicia rica usando outra lingua. Esto dixo De Varela da súa Irlanda. E débese pensar tamén de Galicia, aínda que a realidade nos ensine que para ser ricos e fortes, non hai outro camiño que o de ser cada día máis xurdiamente galegos”. Pola súa banda, Losada Diéguez dixo que “canto máis se cultiva o propio espírito (entendendo por tal a lingua, a cultura e o goberno galego) máis universal se é”, e Castelao sentenciou que “se aínda somos galegos é por obra e gracia do idioma”. Os inimigos de Galicia saben que esta deixará de ser, desaparecerá como tal e diluirase nunha amorfa e homoxénea España, cando o faga a única lingua que lle é propia. E o mesmo Castelao nos lembrou que “só Galiza vai salvar a Galiza”.
Villar Ponte recolleu, en 1916, un florilexio de citas foráneas que, case 100 anos despois, manteñen tal frescura que mesmo semellan escritas para seren pronunciadas na manifestación do tristísimo serán do pasado día 30. Velaí unha mostra: “O sangue do meu espírito é a miña lingua; a miña patria está onde ela resoa”; así cantou outrora Joan Maragall, grande poeta e políglota tradutor de Goethe, Novalis, Homero ou Nietzsche, o mesmo que, séculos antes, tiña dito Miguel de Cervantes, tras recomendar o uso das linguas rexionais: “O grande Homero non escribiu en latín porque era grego; nin Virxilio escribiu en grego porque era latino”. O artífice da Restauración, Cánovas del Castillo, tan admirado polo partido de Núñez Feijóo e con Fundación eclipsada pola FAES, dixo que “A lingua e, sobre todo, a súa sintaxe é a expresión máis acabada de toda raza e de todo pobo... a lingua é a alma exteriorizada”. Cánovas era de dereitas, pero non precisamente analfabeto. E, antes del, Pi y Margall, federalista e presidente da I República Española, preguntouse, se “pode darse nada máis ilóxico que confiar a administración nin a xustiza a homes que non coñezan as linguas do país no que teñan que exercelas”. Interesante pregunta que traslado ao presidente Feijóo a conta dos nomeamentos do seu goberno. El saberá por que escolleu para conselleiros persoas iletradas en lingua galega e vai ter que facer un enorme esforzo pedagóxico para convencernos de que non está tentando esnaquizar a esencia de Galicia a mantenta, poñéndoa aos pés dos cabalos carpetovetónicos na procura dun futuro máximo recoñecemento político alén do Padornelo.
Cómpre aos intereses partidarios e persoais eliminar tódolos sinais identitarios de Galicia e, sendo o cerne do pobo galego a súa lingua, nela se focalizarán as agresións, chegando mesmo á demagoxia das enquisas interesadas, esquecendo que o teorizador da división de poderes, Montesquieu, deixou dito na súa grande obra De l’esprit des lois: “O pobo non debe entrar no goberno máis que para elixir aos seus representantes”. O responsable do barco é o patrón e este nunca debe consultar á tripulación se a borrasca se capea ou se corre. El ten todo o poder e el debe de ter, por conseguinte e en exclusiva, toda a responsabilidade, sen ampararse de xeito covarde, pusilánime ou demagóxico na opinión do rapaz de abordo. Un presidente nunca debe de utilizar ao pobo como bobo útil para lexitimar espurios intereses.
Cando, no século XIX, os habitantes de Braga celebraban cun entusiasmo desbordante a entrada na modernidade, derrubando as senlleiras murallas romanas da cidade, só se ergueu a voz de Leite de Vasconcelos con este laio contra autoridades e pobo: “Em que mãos caiu a tua glória, Bracara Augusta!”. É mágoa termos que aplicar esta mesma queixa á Galicia do século XXI; pero semella que os deste recuncho do noroeste estamos fanados e que polo solar galego sempre teñen que galopar bárbaros Atilas, mesmo que cheguen disfrazados de modernidade e “cosmopaletismo”.
Estes días Xornal de Galicia ofrece no seu espazo Conecta con... a oportunidade de conversarmos con diversas persoas vencelladas dun xeito ou doutro coa defensa da lingua galega. Deixámosvos aquí as ligazóns a esas conversas:
É sabido que en Galicia hai un colectivo que domina máis dunha lingua, esa é a masa (ás veces tan “silandeira”) de galegofalantes. Non existe galegofalante que non saiba, polo menos, outra lingua, e os máis capaces aínda lle dan a unha terceira ou cuarta. O único colectivo “mono” en termos lingüísticos é o castelán-militante. Precisamente é ese colectivo o que sempre se anda a proclamar bilingüe. Oh, paradoxo!.
Algúns dos bilingües e/ou multilingües de verdade, non de mentira, reuníronse o sábado pasado no salón de actos da Facultade de Filoloxía, en Santiago de Compostela, para constituír a plataforma Prolingua. Alí estabamos algo máis de 300 persoas. Prolingua nosa e, tras ela, “pro” todas as linguas. Porque, insisto, non hai bilingüe ou multilingüe real que non sexa, en Galicia, galegofalante. E un pregúntase: É que somos nós os únicos con don de linguas? Que lles pasa aos que rexeitan unha ou máis linguas? Son incapaces? Os monolingües castelán-militantes din que os seus fillos non entenden Matemáticas en galego. Que cousa máis rara! Son nenos menos espabilados?. Pensamos que non. Son seus pais os limitados?
Prolingua conta xa con máis de mil inscritos. Mil asinantes que van do propio ao universal sen rexeitar nada. Que queren “ser” no mundo desde Galicia e en galego. E aos que lles doen moito –como a calquera persoa de ben– as mentiras. O escritor Xabier Docampo, principal impulsor e animador de Prolingua, dixo na presentación da plataforma que “nós non contamos mentiras”. Algo tan sinxelo coma isto para defender o dereito a vivir en galego: dicir a verdade. Que a gusto se vai pola vida cando un non constrúe falsedades. E que “bipolar”, que raro, se debe de sentir un deses falsos bilingües, que perdido e limitado ao se mirar no espello a soas sen máscaras.
Tamén había xente do PPdeG o sábado. en Filoloxía. Rafael Cuíña (si, fillo do falecido Xosé Cuíña), cualificou de “obscena” a actitude esa dos monolingües que andan todo o día a falar de bilingüismos. Porque a defensa da lingua non sabe (non pode saber) de partidos mais si de políticas. De políticas honestas coa nosa historia e co noso futuro.
Artigo publicado en Xornal de Galicia o 5 de outubro de 2009
Naceu á luz pública, como vostedes saben, unha nova plataforma a prol da defensa e promoción da lingua galega, ProLingua, unha organización apartidaria e plural que ve na Lingua Galega o máis prezado patrimonio inmaterial do pobo galego e o que nos dá un lugar propio no mundo. ProLingua nace —a día de hoxe son xa máis de 1.000 persoas as inscritas— manifestando que dado que a lingua galega é patrimonio de todos “rexeitamos calquera pretensión de apropiarse dela ou de atribuírlla a calquera grupo ou ideoloxía particulares”; e velaquí, ben explicitada, unha visión aberta e sen trabas que debe ser admitida e recoñecida, e proxectada, por todos nós, por todo o país. Como resulta obvio, ProLingua nace porque existe, dende a chegada de Alberto Núñez Feijóo á presidencia da Xunta, unha agresividade política inmediata e descoñecida contra o idioma galego, algo que está a causar asombro e máxima preocupación nunha ampla maioría de segmentos conscientes da sociedade galega, que ven como o “idioma propio de Galicia” é desprezado e reprimido abertamente no plano político, condenándoo así —actitude propia de “neofranquistas”— a un proceso de ocultación e desaparición nos ámbitos administrativos e educativos oficiais. Lembrarán vostedes que o presidente da Real Academia Galega chegou a “amoestar” no seu día ao presidente da Xunta por sementar a crispación social en materia lingüística e por introducir medidas desprotectoras do idioma galego. E eu xa teño realizado —desculpen—, en relación con todo isto, a seguinte pregunta: ¿Coñecen vostedes algún presidente ou Goberno dalgún país do mundo que chegue a “atentar” contra o idioma propio do país que goberna? A resposta produce asombro. E de todo este abraio sentido por tantas persoas, como unha corrente ou vaga a medrar, e pola indignación moral e política que produce nos individuos libres e amantes da cultura a actuación do presidente de Galicia e do seu Goberno, nace ProLingua. E nace, como di Xabier P. DoCampo, porque “nós non mentimos”, e porque non lle imos permitir ao Goberno da Xunta, utilizándomos sempre a forza da verdade e da razón, que leve a cabo accións contra o máis prezado patrimonio inmaterial do pobo galego: o seu idioma propio, lingua europea milenaria, pai e nai do portugués, vehículo dunha excepcional literatura medieval e contemporánea, “a fala dos avós que temos mortos”, como deixou dito Celso Emilio Ferreiro, e unha lingua que “outros” quixeron borrar do mapa e que tantas xeracións e xeracións de dor ten producido na historia por perseguida, por ridiculizada e por negada. Mais hoxe non. Porque a barbarie hoxe non ten futuro.
Artigo publicado o luns 5 de outubro en Xornal de Galicia
El Correo Gallego: Nace outra plataforma a prol do galego
El País: Nogueira, Beiras y Rafael Cuiña, juntos en un colectivo por el gallego
El Progreso: Máis de 250 persoas respaldan en Santiago a asemblea constituínte da Plataforma Prolingua
Galicia Hoxe: Nace outra plataforma a prol do galego
La Voz de Galicia: A Plataforma Prolingua promove a Lei e o Plan de Normalización
Vieiros: Botadura oficial de ProLingua: dorna plural para que non afunda a ilusión
Xornal de Galicia: Prolingua nace “para defender o galego como se fose a propia vida”
Os 295.000 euros de 2008 foron para verter ao galego cen obras estranxeiras e levar fóra vinte libros escritos na lingua propia
O temor dos editores tiña fundamento. Logo de varios meses de demora sobre a data prevista inicialmente, a Consellaría de Cultura vén de confirmar que este ano non haberá axudas á tradución de libros. Nin se recortan, como aconteceu coas dos grandes proxectos editoriais, que baixaron un 25%, nin se modifican, como está a acontecer con outras políticas herdadas do goberno bipartito. Por primeira vez nos últimos cinco anos, non se convocarán.
Se Galaxia quere publicar en galego o novo de Haruki Murakami ou Orhan Pamuk, como viña facendo nos últimos anos con estes e outros autores, caso de Paul Auster, terá que facelo sen a axuda da Xunta. E o mesmo halle acontecer a Xerais, sexa nas versións de autores estranxeiros –Daniel Pennac, John Updike, François Bégaudeau, entre outros–, sexa na importación de autores cataláns como Sergi Pàmies ou Quim Monzó. E así con todas as editoriais galegas, dende Faktoría K a Rinoceronte Editora, entre outras, que nos últimos anos viñan traballando neste campo.
O departamento de Roberto Varela está convencido da utilidade destas axudas, que entre outras cousas responden ao espírito da Lei do Libro e a Lectura que se aprobou na pasada lexislatura, e así llo fixo saber aos editores. Outra cousa é que teña capacidade para conservalas agora mesmo. “A partida reservada para estas subvencións”, explican dende a consellería, “é demasiado pequena, polo que é necesario esperar ao ano que vén”. O compromiso, preparar unha nova convocatoria para 2010 a final deste ano. A dotación, un interrogante.
Esta liña de subvencións, que o equipo de Ánxela Bugallo herdara do último executivo comandado por Manuel Fraga, triplicou a súa contía durante a pasada lexislatura. En 2008 chegou ao seu nivel máximo, con 295.387 euros repartidos entre 120 proxectos de tradución, cen obras estranxeiras (ao galego) e vinte escritas orixinalmente en galego (a outras linguas).
En realidade, a suspensión temporal destas axudas era previsíbel. Debían convocarse a través do Diario Oficial de Galicia (DOG) no mes de maio, como se fixera o ano pasado, ao mesmo tempo que as destinadas a promover eses grandes proxectos editoriais de indubidábel interese cultural que teñen, porén, certas dificultades para rendibilizarse no mercado. Lanzadas estas últimas o pasado 25 de maio, iso si, cun recorte dun 25% sobre 2008 –219.982 euros, 75.400 menos–, a aparición das outras no DOG debía ser cuestión de días. Non sendo así, e toda vez que os editores non foran convocados para compartir con eles a redacción das bases correspondentes para o concurso, a demora só podía ser un indicio do que agora vén de confirmar Cultura. A decisión, segundo a Xunta, enmárcase nas políticas de austeridade ditadas por Núñez Feijóo.
Artigo de Iago Martínez publicado en Xornal de Galicia o 18 de agosto de 2009
Noticias relacionadas:
Los editores critican la ausencia de fondos para traducción (El País)
O Ministerio de Cultura subvenciona con 800.000 euros a tradución (Xornal de Galicia)
É certo que o Estatuto de Autonomía de Galicia non establece o deber de coñecemento do galego tal e como fai a Constitución Española respecto do castelán e, en consecuencia, con base nesta ausencia reguladora, unha sentenza do Tribunal Constitucional declarou contrarios á Carta Magna algúns artigos da Lei de Normalización Lingüística do ano 1983 que establecían o deber dos galegos de coñecer o noso idioma.
Con todo respecto para o alto tribunal, o deber de coñecer o galego, por parte dos habitantes da nosa Comunidade Autónoma, ten perfecto amparo legal na nosa norma básica, pero, ademais, é unha cuestión de sentido común. O amparo legal está implicitamente recollido no artigo 5 do Estatuto cando establece que “a lingua propia de Galicia é o galego”, poñendo a continuación o galego e o castelán nun plano de igualdade ao dicir, “o galego e o castelán son oficiais en Galicia... Os poderes públicos de Galicia garantirán o uso normal e oficial dos dous idiomas”. Como poden os poderes públicos garantir o uso normal e oficial do galego se non garanten tamén o seu coñecemento? Velaí pois como o deber de coñecemento do galego está intrinsecamente recollido no Estatuto de Autonomía.
Pero dicía que este deber é tamén unha cuestión de sentido común. En Galicia acudimos con moita frecuencia ao concepto bilingüismo, unha característica idiomática fundamental da nosa Comunidade, para xustificar o dereito e a liberdade dos cidadáns para usar calquera dos dous idiomas. Pois ben, a acepción gramatical de bilingüismo é o uso habitual de dous idiomas nun mesmo territorio e por unha mesma persoa. En consecuencia é unha falacia e un atentado ao sentido común, reivindicar unha Galicia bilingüe e ao mesmo tempo defender a discriminación dun dos seus idiomas. A liberdade real dos cidadáns para elixir que idioma usan non se contrapón, senón todo o contrario, co deber de coñecer os dous cun nivel similar, como garantía real e efectiva desa liberdade de elección.
Pero é máis, o bilingüismo harmónico exclúe calquera presión ou discriminación dende os poderes públicos dunha das linguas con respecto á outra, xa que logo, estariamos xerando, ou favorecendo, un bilingüismo asimétrico, no que unha aparecería claramente como subordinada ou de segundo nivel, e a libre elección dos cidadáns e máis a garantía do uso normal e oficial de ambas linguas sería unha simple quimera.
En resumo, o bilingüismo harmónico esixe dos poderes públicos que as dúas linguas teñan un status semellante, un uso equilibrado no sistema educativo, permitindo así aos cidadáns un nivel de coñecemento equiparable de ambas as dúas como auténtica garantía da liberdade de elección. Polo tanto, o Decreto que permite a totalidade da ensinanza en galego é tan contrario ao bilingüismo como aquel outro que a impuxese ou permitise toda en castelán. Tamén aquí é unha cuestión de sentido común.
Pero, fronte ao sentido común, están tamén os que se apuntan á tese do “utilitarismo” para excluír o galego do sistema educativo, aducindo que non vale para nada máis alá do Padornelo; aqueles que deberían reflexionar que –con independencia do valor do galego nos países lusófonos–, levada esta tese ao extremo, remataría impoñéndose o inglés como idioma único.
Os idiomas son instrumentos fundamentais de comunicación, pero tamén de conformación da nosa identidade e da nosa cultura e, en consecuencia, o seu coñecemento e o seu uso non é só unha cuestión de utilidade; é tamén, e sobre todo, cuestión de sentimento, de amor á terra.
Publicado en Xornal de Galicia o domingo 9 de agosto
